Osada Wołomin (XV-XIX wiek)

Można przypuszczać, że Wołomin powstał w XV wieku. W latach 1428-1501 występuje on pod nazwą Zacięciwa. Natomiast w połowie XVI wieku istniała tutaj wieś, należąca do Jana de Volumine (Wołumiński), składająca się z 11 domów i około 70 mieszkańców. Powstanie Wołomina wiąże się z ogólną akcją kolonizacyjną na terenie wschodniego Mazowsza.

Osadnicy i ich zajęcia

Znalezienie osadników na tereny położone wśród leśnych bezdroży, nie było sprawą łatwą. Panowie gruntowi stosowali liczne zabiegi, żeby podołać temu wyzwaniu, m.in. ofiarowanie "pomocnego" na zagospodarowanie, czy "załogi" w postaci wołu, ponadto zwalniano ich ze świadczeń wobec dziedzica na kilka lat.

Gospodarka leśna odgrywała znaczącą rolę w życiu mieszkańców Wołomina. Zbyt na rynku Pragi i Warszawy miał zagwarantowany produkowany tutaj miód, wosk, a także skóry zwierzęce, smoła czy drewno na krycie dachów. Natomiast podmokłe łąki wykorzystywano do hodowli bydła.

W 1526 roku, po włączeniu Mazowsza do Korony, Wołomin był nadal wioską drobnoszlachecką, której 24% ludności składało się ze szlachty. Wieś i folwark leżały w niedostępnej okolicy, wśród lasów i bagien. W okolicach grasowali zbójcy, stąd wzięło się przysłowie "wolę omiń", według niektórych źródeł dające wiosce nazwę.

Pomimo trwającej cały XVI wiek i połowę XVII akcji kolonizacyjnej wschód pozostawał najsłabiej zaludnioną częścią Mazowsza. Pod koniec XVI wieku żyło tutaj 5-10 osób na 1 km2.

Walka i pokój

Liczne wojny i walki XVII wieku omijały okolice Wołomina, aż do wielkiej bitwy stoczonej pod Warszawą 28-30 lipca 1656 roku, pomiędzy armią polską, a szwedzko-brandenburską. Jednak znaczne zniszczenia pozostawiła po sobie dopiero wielka wojna północna i wojska szwedzkie Karola XII. 27 marca 1703 roku Szwedzi zajęli Okuniew. Wtedy zaskoczył ich podjazd litewski. Podczas walk spalono miasteczko, a król szwedzki ledwo uszedł z życiem.

W wieku XVII i XVIII w wiosce Wołomin niewiele się zmieniło. Nieurodzajne grunty nie zapewniały wysokich plonów, tak więc warunki dla osadników nie były najlepsze. Ludność wioski, odizolowana od świata przez uwarunkowanie naturalne, żyła własnymi sprawami, w prymitywnej gospodarce rolniczo-leśnej.

Dopiero długi okres pokoju po wojnie północnej zmienił ten stan rzeczy. Kobyłka w której powstał wielki ośrodek produkcyjny, przeżywała swoje dni chwały. Pod koniec XVIII wieku miasteczko nabył hrabia Aleksander Unruch, który założył tutaj wytwórnię mydła i gorzelnię. Pomyślnie rozwijał się w tym czasie również Radzymin.

Mała wioska Wołomin nadal była własnością Wołumińskich, później przeszła w ręce Nakwaskich, by w 1794 roku nabył ją Wawrzyniec Meyer.

Podczas powstania kościuszkowskiego odznaczyło się znacząco miasto Kobyłka. Najpierw podczas insurekcji warszawskiej w kwietniu 1794 roku, potem zaś na jesieni tego samego roku, kiedy miała miejsce walka powstańców z wojskami carskimi (zob. więcej na ten temat w Dzieje Wołomina i okolic, Leszka Podhorodeckiego, strony 50-55).

Trzeci rozbiór Polski

W wyniku trzeciego rozbioru Polski w 1795 roku, okolice Wołomina podzielono pomiędzy Prusy (Kobyłka, Ząbki), a Austrię (Wołomin, Radzymin). Upadła zniszczona podczas bitwy Kobyłka, którą dodatkowo zdziesiątkowały epidemie. Wołomin zaś stracił rynek zbytu w postaci Warszawy i stał się przygraniczną wsią zaboru austriackiego.

Sytuacja w Europie szybko się zmieniała na skutek zwycięstw Napoleona i Legionów Polskich. W 1806 roku wojska francuskie wkroczyły na Mazowsze, a w 1807 na mocy traktatu pokojowego z Tylży powstało Księstwo Warszawskie. Wołomin i Radzymin pozostawały nadal we władzy Austrii.

W 1809 roku wybuchła wojna austriacko-francuska. W nocy z 25 na 26 kwietnia 1809 roku grupa gen. Jana Henryka Dąbrowskiego zaatakowała batalion piechoty austriackiej, obsadzony w Radzyminie. Walka trwała do rana, kiedy to zaborcy zostali zmuszeni do ucieczki. Ścigano ich do lasów pomiędzy Nadmą i Wołominem. Austriacy stracili w walce około 200 ludzi, zabitych i rannych, a 130 żołnierzy dostało się do niewoli.

W rezultacie zwycięstw wojsk francuskich i polskich znaczna część Galicji weszła do Księstwa Warszawskiego, w tym Wołomin i jego okolice. Po upadku Napoleona Wołomin stał się częścią Królestwa Polskiego.

W latach 1815-1830 powiat stanisławowski, do którego należały także okolice Wołomina, pozostawał najsłabiej uprzemysłowionym i najbardziej zacofanym powiatem na Mazowszu. Wyjątek w tym względzie stanowił tylko Radzymin. W 1828 roku nowy dziedzic Ludwik Meyer zbudował w pobliżu wsi Wołomin murowany dworek, a także podejmował próby unowocześniania gospodarki rolnej w swoich włościach.

Bibliografia:

1. Kielak, Antoni i Leszek Podhorodecki. 1984. Dzieje osady Wołomin i jej okolic od XV w. do końca XIX wieku. W: Dzieje Wołomina i okolic. L. Podhorodecki (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
2. Sikora, Jan. 2000. Wołomin. Wołomin: Wydawnictwo Michalineum.