Czasy powstań narodowych

Powstanie listopadowe

Powstanie listopadowe w 1830 roku nie ominęło również okolic Wołomina. W Okuniewie między 8 a 14 lutego 1831 roku znajdowała się kwatera główna wojsk polskich, a w rejonie Radzymina i Nieporętu skoncentrowane zostały oddziały gen. Antoniego Giełguda. Po upadku powstania znaczna część szlachty z okolic Wołomina straciła majątki.

W końcu 1851 roku władze carskie podjęły decyzję o budowie linii kolejowej na trasie Warszawa-Petersburg, która miała przechodzić przez Ząbki, Zieleńce (Zielonka) i Wołomin. Oddano ją do użytku w 1862 roku, a pierwszy przystanek usytuowany w Wołominie miał ogromny wpływ, na jego dalszy rozwój.

Dobra Ludwika Meyera rozdzielono na dwie części. 17 morgów zajęto na rzecz kolei. Kolejne 165 morgów na terenie Sławka Meyer postanowił przeznaczyć na kolonię czynszową. W tym czasie, w całym Królestwie Polskim trwał proces zmiany pańszczyzny na czynsz.

Po przegranej wojnie krymskiej w narodzie polskim narastały nastroje rewolucyjne. Wiosną 1861 roku chłopi 24 wsi i 12 majątków powiatu stanisławowskiego odmówili odrabiania pańszczyzny. Niebawem też wybuchło powstanie styczniowe.

Powstanie styczniowe

Tereny Wołomina i Radzymina stanowiły dogodne miejsce dla walki partyzanckiej, ze względu na gęste zalesienie. Działały tu oddziały złożone z miejscowej ludności, a także odbywały się liczne potyczki z wrogiem. Między innymi, 16 lutego Kozacy zaatakowali oddział powstańczego naczelnika powiatu stanisławowskiego majora Józefa Jankowskiego. Pierwszy atak odparto, przy drugim Kozacy zajęli obóz, jednak silny kontratak powstańców zmusił ich do ucieczki. Walka powstańców i tym razem zakończyła się klęską i okresem terroru.

17 maja 1867 roku Ludowi Meyer sprzedał zadłużone dobra Wołomin i Krępe.

Nastąpiły zmiany administracyjne. Z części powiatu stanisławowskiego utworzono w 1865 roku powiat radzymiński. W 1872 roku obejmował on 309 wsi i osad oraz 99 folwarków i jedno miasto - Radzymin. Ludność powiatu wynosiła wówczas 44 942 osoby, w tym 4441 Żydów i 3155 protestantów. Powiat miał charakter rolniczy, a także dość dobrze rozwijała się hodowla.

Zmiany

Powiat radzymiński był zacofany, a ludzie żyli w bardzo złych warunkach. Szerzyło się pijaństwo, brakowało opieki lekarskiej, a przeciętna długość ludzkiego życia nie dochodziła do 20 lat. Przeciętna rodzina chłopska miała 5-7 dzieci. Ośrodkiem życia towarzyskiego i jedyną rozrywką była karczma.

Zaczęło się to zmieniać pod koniec XIX wieku, kiedy przemysł wielkokapitalistyczny upomniał się o ten dotychczas rolniczy powiat.

Pisarz i krytyk literacki Ferdynand Hoesick pisał w ten sposób o Wołominie:

"Z Wołominem mam najwięcej wspomnień wiejskich: to była ta wieś, która we mnie urobiła wyobrażenie o wsi polskiej, o jej poezji i mazowieckim krajobrazie, o ludzie polskim, o życiu na wsi, zarówno we dworze, jak w czworaku, wśród zabudowań dworskich, jak w zagrodzie włościańskiej, w karczmie i na plebanii, na targu lub na odpuście, w lecie podczas żniw lub w zimie podczas sanny. O wszystkim tym nabrałem rzetelnego pojęcia dopiero w Wołominie"

źródło: Dzieje Wołomina i okolic, s. 66.

Nowy dzierżawca Wołomina Gustaw Granzow okazał się człowiekiem przedsiębiorczym, snuł nawet wielkie plany o zakładach włókienniczych. 13 marca 1895 roku nabył dobra Wołominem. Natomiast Henryk Konstanty Wojciechowski kupił folwark i grunty Wołomin i Krępe 20 marca 1896 roku. Zarówno Ganzow, jak i Wojciechowski zabiegali o nabywców działek budowlanych.

Na początku XX wieku dziedzic Wojciechowski całkowicie zaniechał produkcji rolnej w folwarku, rozpoczął się dynamiczny rozkwit budownictwa mieszkaniowego i produkcji towarowej. W 1906 roku powstała piekarnia Karola Streicha i masarnie braci Ciuków, a także liczne piwiarnie i sklepiki. Turkiett zbudował wielki, drewniany zajazd "Pod Strzechą". Powstały liczne restauracje, noclegownie i hotele, a także rozwinęło się budownictwo o charakterze masowym.

Bibliografia:

1. Kielak, Antoni i Leszek Podhorodecki. 1984. Dzieje osady Wołomin i jej okolic od XV w. do końca XIX wieku. W: Dzieje Wołomina i okolic. L. Podhorodecki (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
2. Sikora, Jan. 2000. Wołomin. Wołomin: Wydawnictwo Michalineum.